Sáu trăm năm trước, nước Việt bị quân nhà Minh ở phương Bắc đem binh sang đô hộ. Người Việt đứng lên kháng chiến, nhưng đang thua.
Một ngày, có người đánh cá nghèo tên là Lê Lợi đi quăng lưới ngoài sông. Khi kéo lưới lên, có một thứ rất lạ — không phải con cá, mà là một lưỡi gươm dài, sáng bóng. Ông mang về nhà, không hiểu vì sao.
Vài tuần sau, Lê Lợi trốn quân giặc trong rừng. Bỗng ông thấy một thứ lấp lánh trên ngọn cây cao. Ông leo lên — và thấy một chuôi gươm chạm khắc rất đẹp.
Khi ông mang chuôi về nhà và lắp vào lưỡi gươm hôm trước, hai phần khớp với nhau vừa khít. Không hở. Không lung lay. Như hai phần của cùng một thanh gươm.
Lê Lợi hiểu ngay: thanh gươm này do Trời ban cho ông. Ông tập hợp nghĩa quân và đánh giặc với thanh gươm thần. Sau mười năm kháng chiến, ông đuổi quân Minh ra khỏi đất Việt. Lê Lợi được tôn lên làm vua.
Mấy năm sau, vua Lê Lợi đi thuyền chơi trên một cái hồ nhỏ giữa kinh đô Thăng Long (Hà Nội ngày nay). Bỗng nhiên, một con rùa vàng to lớn nhô lên khỏi mặt nước.
"Tâu Bệ hạ," rùa nói, "chiến tranh đã thắng. Trời đã cho mượn thanh gươm để đánh giặc. Bây giờ xin Bệ hạ trả lại."
Vua Lê Lợi nhìn thanh gươm thần. Người rút gươm ra khỏi vỏ và đưa cho rùa. Rùa ngậm thanh gươm, lặn xuống nước, và biến mất.
Từ ngày đó, cái hồ được gọi là Hồ Hoàn Kiếm — nghĩa là "hồ trả gươm". Hồ vẫn còn ở giữa Hà Nội đến tận bây giờ.
Lê Lợi được giao thanh gươm chỉ với một mục đích — để đánh giặc cứu nước. Khi việc xong, ông trả lại. Ông không giữ cho mình, không dùng để dọa người khác. Có món đồ nào con dùng xong rồi nên cất gọn lại không?
Ngay hôm nay, ở giữa Hà Nội, con vẫn có thể đi bộ quanh Hồ Hoàn Kiếm. Các cụ già ngồi trên ghế đá. Trẻ con chạy chơi. Ở giữa hồ có một hòn đảo nhỏ với cây cầu Thê Húc đỏ.
Cho đến năm 2016, dưới hồ vẫn còn một con rùa khổng lồ thật — người ta tin nó là cháu chắt của con rùa trong câu chuyện. Nên truyền thuyết không hoàn toàn là chuyện kể.